Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học là vấn đề của nhà giáo và toàn xã hội chúng ta

Nước ta đang trên đà phát triển nhưng vấn đề về chất lượng nguồn lực con người vẫn là vấn đề rất cần được quan tâm. Vì vậy đổi mới phương pháp giảng dạy là một trong những yêu cầu cấp thiết đối với ngành giáo dục nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, là sự sống còn của mỗi cơ sở đào tạo.

Vai trò và tầm quan trọng của đổi mới phương pháp dạy học

1. Vai trò và tầm quan trọng của đổi mới phương pháp dạy học

Trong một thời gian dài, thầy cô chúng ta được trang bị phương pháp để truyền thụ tri thức cho học sinh theo quan hệ một chiều: Thầy truyền đạt, trò tiếp nhận. Với phương pháp giảng dạy này, các em học sinh như một cái kho và thầy cô chúng ta đem bất kỳ một điều tốt đẹp nào của khoa học để chất đầy cái kho đó. Kết quả là học sinh học tập một cách thụ động, thiếu tính độc lập sáng tạo trong quá trình học tập.

Theo quan điểm giáo dục hiện đại, dạy học là một quá trình tương tác (GV – HS, HS – HS, HS – GV, HS với những người hiểu biết hơn…), trong đó, “học” là một hoạt động trung tâm. Và, người học – đối tượng của hoạt động “dạy”, đồng thời là chủ thể của hoạt động “học” – được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ, chưa có chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt. Để đạt được điều ấy, trong quá trình dạy học, người thầy cần phải thức tỉnh trong tâm hồn các em học sinh tính ham hiểu biết, dạy các em biết suy nghĩ và hành động tích cực. Vì thế, việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) để học sinh chủ động, tích cực, sáng tạo trong học tập là một vấn đề cần thiết và không thể thiếu được. Bởi, chỉ có đổi mới PPDH, chúng ta mới góp phần khắc phục những biểu hiện trì trệ nghiêm trọng trong giáo dục hiện nay; chỉ có đổi mới PPDH chúng ta mới góp phần quan trọng nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo và chỉ có đổi mới PPDH chúng ta mới tham gia được vào “sân chơi” quốc tế trong việc nâng cao chất lượng giáo dục và tiếp cận phương pháp giáo dục mới theo quan điểm giáo dục hiện đại.

Vì những lẽ đó, việc đổi mới PPDH hiện nay không chỉ là phong trào mà còn là một yêu cầu bắt buộc với mọi giáo viên.

2. Thực trạng vấn đề đổi mới PPDH

PPDH là một trong những yếu tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo. Để đổi mới PPDH, đòi hỏi người thầy không chỉ có bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng mà còn phải tự mình vượt qua những thói quen đã ăn sâu, bám rễ (một số thầy cô giáo viên nhiều năm bám theo chương trình cũ, phương pháp dạy học truyền thống đã ăn sâu vào nghiệp vụ sư phạm nên rất khó để dứt bỏ trong ngày một, ngày hai). Để đổi mới PPDH, đòi hỏi người thầy phải làm quen với công nghệ thông tin (CNTT) và những phương tiện dạy học hiện đại, sử dụng được đa dạng các hình thức kiểm tra đánh giá, tiếp cận với những đòi hỏi mới về yêu cầu kiến thức, kĩ năng cũng như tâm lý của học trò…. Vì thế, nếu trình độ ứng dụng CNTT hạn chế, sử dụng các thiết bị hiện đại không thành thạo thì thầy cô giáo viên chúng ta sẽ lúng túng hoặc khó tiếp cận với yêu cầu đổi mới PPDH hiện đại.

Tìm hiểu về vấn đề đổi mới PPDH ở các trường THPT hiện nay, chúng tôi ghi nhận được một số thuận lợi và khó khăn như sau:

Về mặt thuận lợi:

– Các trường THPT trong tỉnh hiện nay đã được Sở Giáo dục và Đào tạo trang bị máy vi tính và đèn chiếu (Projectore) đến từng lớp học (ở một số trường thuộc vùng xa, số máy vi tính và đèn chiếu được trang bị ít nhất cũng bằng ½ tổng số lớp của trường).

– Sở Giáo Giáo dục và Đào tạo, các trường THPT trong tỉnh cũng đã tổ chức nhiều đợt bồi dưỡng tin học cho cán bộ, giáo viên và công nhân viên. Tại một số trường, giáo viên đã được học các lớp phổ cập tin học và được hướng dẫn cách soạn một bài giảng điện tử, cách thức ứng dụng các thiết bị hiện đại, CNTT vào quá trình dạy học. Kết quả, giáo viên đã biết ứng dụng CNTT và các thiết bị hiện đại vào việc soạn giảng và bước đầu đã mang lại hiệu quả cao trong việc nâng cao chất lượng dạy học cũng như việc đổi mới PPDH.

Bên cạnh những kết quả đã đạt được vẫn còn một số hạn chế cần rút kinh nghiệm:

– Một trong những biểu hiện của việc đổi mới PPDH là chúng ta cần đa dạng hóa và vận dụng nhuần nhuyễn các hình thức học tập: Học sinh làm việc cá nhân, thảo luận nhóm, … Với cơ sở vật chất hiện nay – bàn ghế cố định – thì việc tổ chức thảo luận nhóm cũng gặp một số khó khăn trong quá trình di chuyển (với một số nước tiên tiến hoặc một số trường trong nước, mỗi bàn chỉ có một học sinh thì việc tổ chức thảo luận nhóm trong giờ dạy rất thuận tiện).

– Ứng dụng CNTT và các phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học là một trong các biện pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đổi mới PPDH theo quan điểm hiện đại nhưng hiện tại vẫn còn một số giáo viên vì trình độ ứng dụng CNTT còn hạn chế, hoặc chưa sử dụng thành thạo các thiết bị hiện đại nên còn lúng túng hoặc có tâm lí “e ngại” khi đổi mới PPDH. Thực tế cho thấy, kiến thức, kỹ năng về CNTT ở một số giáo viên còn hạn chế, chưa đủ vượt ngưỡng để đam mê và sáng tạo; thậm chí còn né tránh, tâm lý ngại khó khi phải soạn bằng giáo án điện tử. Bởi muốn soạn giảng một giáo án điện tử, người giáo viên phải vất vả gấp nhiều lần, vừa phải biết tin học và sử dụng thành thạo phần mềm Powerpoint và vừa phải tốn khá nhiều thời gian, công sức để cắt, ghép, chụp phim và làm chữ nổi, làm khung… Vì thế, tuy việc ứng dụng CNTT vào giảng dạy đã đem lại hiệu quả cao nhưng mức độ ứng dụng trong nhà trường và bản thân giáo viên chưa cao, chưa rộng rãi và chưa thể trở thành một hệ thống ứng dụng đồng bộ trong môi trường giáo dục hiện nay. Hơn nữa, ứng dụng CNTT trong dạy học biểu hiện rất đa dạng. Trong thực tế, tuy đã được triển khai ở nhiều trường nhưng mức độ ứng dụng CNTT lại khác nhau vì còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khách quan và chủ quan về phía nhà trường và giáo viên và kể cả yếu tố đặc thù riêng của từng môn học trong chương trình.

– Với cách tổ chức thi cử – kiểm tra – đánh giá như hiện nay, một số bộ môn rất ngại thay đổi PPDH, muốn dạy khác đi cũng không được, buộc thầy cô một số bộ môn phải dạy cho học sinh cách học vẹt để vào phòng thi dễ kiếm điểm, để đỗ đạt.

3. Định hướng việc đổi mới PPDH và vai trò của CNTT trong đổi mới PPDH

“Phương pháp giáo dục phổ thông cần phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” (Điều 8.2, Luật Giáo dục).

Với mục tiêu đó, chúng ta thấy:

– Định hướng cơ bản trong đổi mới PPDH là nhằm phát huy tính tích cực và sáng tạo của người học. Đó cũng là xu hướng quốc tế trong đổi mới PPDH.

– Từ mục tiêu “Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định mình”, trước hết giáo dục nhà trường phải hình thành và bồi dưỡng cho học sinh năng lực tự học, tự giải quyết vấn đề(việc trang bị tốt năng lực này là một trong những hoạt động trọng tâm của việc đổi mới PPDH trong điều kiện đổi mới chương trình giáo dục phổ thông).

– Đổi mới PPDH là phải đổi mới cách dạy, cách truyền đạt hệ thống kiến thức cho học sinh (Phát triển năng lực nội sinh của người học, đổi mới quan hệ thầy trò…), biết cách ứng dụng các phương tiện và thiết bị hiện đại, ứng dụng CNTT vào quá trình dạy học.

Bill Gates, ông chủ tập đoàn Microsoft, đã khẳng định: “Một trong những điều kỳ diệu nhất trong 20 năm trở lại đây là sự xuất hiện của Internet. Chính Internet đã làm cho thế giới trở nên rất nhỏ, khoảng cách địa lý đã bị san phẳng… Một điều tuyệt vời khác là ngày càng có nhiều trường đại học trên thế giới đưa bài giảng lên Internet. Bạn có thể ở bất kỳ nơi đâu trên thế giới để chọn bài giảng, chủ đề…, thậm chí là những giáo sư danh tiếng để học tập mà không phải trả tiền. Đây sẽ là một sự thay đổi gốc rễ hệ thống giáo dục trong thời gian tới”. Với tác động của CNTT, môi trường dạy học cũng thay đổi, nó tác động mạnh mẽ tới quá trình quản lý, giảng dạy, đào tạo và học tập dựa trên sự hỗ trợ của các phần mềm ứng dụng, website và hạ tầng CNTT đi kèm. Việc ứng dụng CNTT vào quá trình dạy học sẽ góp phần nâng cao chất lượng học tập, tạo ra môi trường giáo dục mang tính tương tác cao chứ không chỉ đơn thuần là thầy giảng, trò nghe, thầy đọc, trò chép như hiện nay, học sinh – sinh viên được khuyến khích và tạo điều kiện để chủ động tìm kiếm tri thức, sắp xếp hợp lý quá trình tự học.

Thuận tiện của Tiền Giang là được sự quan tâm của lãnh đạo sở, các trường trong tỉnh đều đã được nối mạng Internet, được trang bị máy vi tính, đèn chiếu cùng các phần mềm ứng dụng hiện đại. Đây là một trong những điều kiện tiên quyết góp phần đổi mới phương pháp, giúp giáo viên tạo ra được nhiều hiệu ứng sinh động và trực quan giúp cho bài giảng trở nên sinh động hơn, thu hút học sinh hơn trong quá trình dạy học.

Đành rằng CNTT rất tiện ích vì tạo ra được nhiều hiệu ứng sinh động và trực quan giúp cho bài giảng trở nên sinh động hơn, nhưng không vì thế mà nó là cứu cánh cho cái gọi là “đổi mới phương pháp”. CNTT chỉ là một trong những phương tiện giúp thầy cô chúng ta giảng dạy đạt hiệu quả cao hơn. Vì thế, việc ứng dụng CNTT trong quá trình dạy học không thể thay thế hoàn toàn bảng đen – phấn trắng. Ứng dụng CNTT không phải là cách thức để cho thầy cô chúng ta từ “đọc – chép” sang “chiếu – chép”. Ứng dụng CNTT không phải là cách để thầy cô nhàn hơn nhưng trò thì bị nặng nề, mệt mỏi do phải cố gắng nhìn màn hình để chép (rất đáng tiếc, tại một số trường THPT trong tỉnh Tiền Giang vẫn còn xảy ra các hiện tượng này).

Trong các tiết học, học sinh sẽ thấy thích thú hơn nếu thầy cô biết cách đầu tư khi tích hợp các hình ảnh, âm thanh, hiệu ứng cùng với bài giảng của mình. Song, nếu lạm dụng, những tiết học trên lớp sẽ trở nên rất nhàm chán, trở thành việc trình chiếu những kỹ xảo “điện ảnh”.

Vì thế, chúng ta cần nhận thức rằng, việc ứng dụng CNTTchỉ là một trong những phương tiện giúp giáo viên chúng ta đổi mới PPDH chứ không thể thay đổi cả một quá trình dạy học. Để tiết học có hiệu quả, chúng ta phải biết kết hợp nhuần nhuyễn nhiều PPDH cũng như vận dụng linh hoạt các phương tiện, thiết bị dạy học khác nhau nhằm đạt được mục tiêu của bài dạy. Quan trọng nhất trong công nghệ dạy học là việc thiết kế bài học (Thiết kế mục tiêu, thiết kế nội dung, thiết kế các hoạt động của người học, thiết kế nguồn lực và phương tiện, thiết kế môi trường học tập, đặc biệt quan trọng là thiết kế hoạt động của thầy và trò).

4. Trách nhiệm của CQQLGD và Ban giám hiệu của các trường THPT

Khi tiến hành đổi mới PPDH, không ít thầy cô lo lắng, băn khoăn như khi áp dụng những phương pháp mới có thể không thành công bằng phương pháp thuyết giảng; ngại cho học sinh thảo luận, sợ nêu nhiều câu hỏi cho học sinh trả lời sẽ không đủ thời gian thực hiện kế hoạch giảng dạy. Hiện nay, khi Bộ GD và ĐT chưa đổi mới triệt để cách kiểm tra – đánh giá thì đổi mới PPDH có làm cho kết quả của học sinh giảm sút không? Những băn khoăn, lo lắng này không phải là không có cơ sở.

Để đổi mới PPDH đòi hỏi người thầy phải luôn học tập, phải làm quen với CNTT và những phương tiện, thiết bị dạy học hiện đại,… Nhiều giáo viên đã tích cực đổi mới PPDH và đã đạt được hiệu quả rất khả quan nhưng bên cạnh đó vẫn còn không ít giáo viên mang tâm lý “e ngại” cũng như chưa có thái độ tham gia tích cực vào việc đổi mới. … Do đó, đổi mới PPDH rất cần đến sự quan tâm của ngành và đặc biệt là sự cảm thông, chia sẻ và động viên của ban giám hiệu (BGH).

Thực tiễn cho thấy, nếu BGH của trường quan đến việc đổi mới PPDH, thì chắc chắn giáo viên trường ấy sẽ được tạo điều kiện để tiếp cận với các PPDH, với trang thiết bị hiện đại, có cơ hội được tham dự những buổi hướng dẫn, trao đổi kinh nghiệm … Ngoài việc chuẩn bị điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị, tập huấn GV… theo tôi, điều quan trọng nhất là BGH phải phấn đấu làm người đi tiên phong về đổi mới PPDH, kiên trì tổ chức hướng dẫn, khích lệ giáo viên tích cực đổi mới đổi mới PPDH; tăng cường việc dự giờ thăm lớp và nghiêm túc rút kinh nghiệm, không để tình trạng người làm cũng được, người không làm cũng chẳng sao.

Các tổ chuyên môn cần thường xuyên tổ chức dự giờ thăm lớp và nghiêm túc rút kinh nghiệm, tổ chức sinh hoạt chuyên môn với nội dung phong phú, thiết thực, động viên tinh thần cầu thị trong tự bồi dưỡng của giáo viên, giáo dục ý thức khiêm tốn học hỏi kinh nghiệm và sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp. Đánh giá đúng đắn và đề xuất khen thưởng những giáo viên tích cực đổi mới PPDH và thực hiện đổi mới đổi mới PPDH có hiệu quả.

Thay cho lời kết, tôi xin trích dẫn một câu nói của TS Vũ Ngọc Anh, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam chia sẻ quan điểm về “làn sóng” đổi mới PPDH hiện nay: “Đổi mới PPDH trong trường phổ thông không phải là một mong muốn chủ quan, một phong trào quần chúng với sự tự nguyện hoặc không mà là một yêu cầu khách quan, cấp thiết, có cơ sở pháp lý, lý luận, thực tiễn đối với mọi trường học, mọi giáo viên”. Đổi mới PPDH hiện đang là vấn đề cốt yếu nâng cao chất lượng dạy học và là một trong những mục tiêu quan trọng trong cải cách giáo dục ở nước ta hiện nay. Tuy nhiên, việc ứng dụng CNTT nhằm đổi mới nội dung, PPDH là công việc lâu dài, khó khăn, đòi hỏi rất nhiều điều kiện về cơ sở vật chất, tài chính và năng lực của đội ngũ giáo viên. Do đó, để đẩy mạnh việc ứng dụng và phát triển CNTT vào dạy học trong thời gian tới có hiệu quả, không có gì khác hơn là nhà nước cần phải tăng dần mức đầu tư để không ngừng nâng cao, hoàn thiện, hiện đại hóa thiết bị, công nghệ dạy học. Đồng thời, hoàn thiện hạ tầng CNTT để mọi trường học đều có thể kết nối vào mạng internet. Bên cạnh đó, có sự chỉ đạo đầy đủ, đồng bộ, thống nhất bằng các văn bản của nhà nước mang tính pháp quy để các tỉnh, thành có cơ sở lập đề án, huy động nguồn vốn đầu tư cho giáo dục này; góp phần làm thay đổi nội dung, phương pháp, hình thức dạy học và quản lý giáo dục, tạo nên được sự kết hợp giữa nhà trường, gia đình, xã hội thông qua mạng, làm cơ sở tiến tới một xã hội học tập.

Nguồn: THCS Tân Trường

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *